Παράρτημα:Γραμματική (νέα ελληνικά)

Οι σημειώσεις για τη Γραμματική της νεοελληνικής κοινής που ακολουθούν και οι κλιτικοί πίνακες του Βικιλεξικού λαμβάνουν υπ' όψιν

Επίσης δείτε

Φωνητική, ΦωνολογίαΕπεξεργασία

ΦωνητικήΕπεξεργασία

ΦθόγγοιΕπεξεργασία

ΦωνολογίαΕπεξεργασία

Το φωνολογικό σύστημα. Τα φωνήματαΕπεξεργασία

Οι συνδυασμοί των φωνημάτωνΕπεξεργασία

Πάθη φωνηέντωνΕπεξεργασία
Πάθη συμφώνωνΕπεξεργασία
Τελικό νΕπεξεργασία

Το τελικό ν διατηρείται στον γραπτό λόγο (αλλά όχι απαραίτητα), όταν η επόμενη λέξη αρχίζει από φωνήεν ή από τα: κ, π, τ, γκ, μπ, ντ, τσ, τζ, ξ, ψ

  • στην αιτιατική ενικού του θηλυκού γένους του οριστικού άρθρου (τη[ν], στη[ν])
  • στην προσωπική αντωνυμία (αυτή[ν], τη[ν])
  • στα αρνητικά επιρρήματα δε(ν) και μη(ν)

Διατηρείται στον γραπτό λόγο πάντοτε, στον προφορικό όμως λόγο προφέρεται συνήθως μόνο στις περιπτώσεις που ακολουθούν φωνήεντα ή τα: κ, π, τ, γκ, μπ, ντ, τσ, τζ, ξ, ψ

  • στην αιτιατική ενικού του αρσενικού γένους του οριστικού και του αόριστου άρθρου (τον/στον, έναν)
  • στην προσωπική αντωνυμίας (αυτόν, τον)

Κανόνες από τη σχολική γραμματική] (Χατζησαββίδης)

Ο τόνος της λέξηςΕπεξεργασία

Ο τόνος της φράσης (επιτονισμός)Επεξεργασία

Οι συλλαβέςΕπεξεργασία

H γραφήΕπεξεργασία

ΓράμματαΕπεξεργασία

Τα τονικά σημάδιαΕπεξεργασία

Κανόνες τονισμούΕπεξεργασία
  • ΕΚΚΡΕΜΕΙ

H στίξηΕπεξεργασία

υπερτμηματικά στοιχεία:

ΣυλλαβισμόςΕπεξεργασία

Κανόνες συλλαβισμού: νέο σύστημα, παλιό σύστημα (για την προφορική συλλαβοποίηση δείτε Συλλαβές)

  • αναλυτικά, στη σελ.489, κεφάλαιο «Συλλαβισμός» Παπαναστασίου, Γιώργος. Νεοελληνική ορθογραφία, ιστορία, θεωρία, εφαρμογή. Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών (Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη), 2008 (1η έκδοση) ΙSBN 978‑960‑231‑131‑8
  • συνοπτικά, στο λήμμα «συλλαβισμός» - Μπαμπινιώτης, Γεώργιος (2002). Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας (Β΄ έκδοση). Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας. 

ΣυντομογραφίεςΕπεξεργασία


ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ της ΚΟΙΝΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ
ΜΟΡΦΟΛΟΓΙΑ
ΣΧΗΜΑΤΙΣΜΟΣ, ΣΗΜΑΣΙΑ ΛΕΞΕΩΝ

ΜορφολογίαΕπεξεργασία

ΆρθροΕπεξεργασία

οριστικό άρθρο: ο, η, το

αόριστο άρθρο: ένας, μία ή μια, ένα

ΟυσιαστικάΕπεξεργασία

Είδη:

  • κοινά ή προσηγορικά, κύρια - περιληπτικά - συγκεκριμένα, αφηρημένα

Είδη κλίσης:

  • κατά γένος, ισοσύλλαβα, ανισοσύλλαβα
  • ανώμαλα

Κύρια ονόματαΕπεξεργασία

Ποια ουσιαστικά είναι κύρια ονόματα - Κατηγορία:Κύρια ονόματα (νέα ελληνικά)

Πηγές
Παράγραφοι 459‑470 Τριανταφυλλίδης (1941) για τα κύρια ονόματα (ονόματα προσώπων και τοπωνυμίες):

459. Γενικά.—Λέγονται κύρια ονόματα τα ουσιαστικά που σημαίνουν ένα ορισμένο πρόσωπο, ζώο ή πράμα. Τα κυριότερα είδη των κύριων ονομάτων είναι τα ονόματα των ανθρώπων και τα ονόματα των τόπων, [...]

Δείτε τις Κατηγορίες: Ανθρωπωνύμια, Τοπωνύμια Παράγραφος 486 Τριανταφυλλίδης (1941) σχετικά με τα είδη των ουσιαστικών

486. [...] Έτσι είναι κύρια: τα βαφτιστικά και τα οικογενειακά ονόματα, Πέτρος, Κανάρης· τα ονόματα που δίνονται κάποτε σε ορισμένα ζώα, Πιστός ή πράματα (πλοία, αεροπλάνα κτλ.), Αβέρωφ, Ίκαρος καθώς και τα γεωγραφικά ονόματα, οι τοπωνυμίες : Ελλάδα, Όλυμπος.
487. Τυχαίνει συχνά να έχουν το ίδιο όνομα—βαφτιστικό ή οικογενειακό—δυο ή περισσότερα πρόσωπα ή πράματα, αλλά τ' όνομά τους είναι πάντοτε κύριο, αφού με αυτό φανερώνεται κάθε φορά ένα ορισμένο πρόσωπο ή πράμα, και αυτό είναι μοναδικό στο είδος του : ο Γιάννης, ο Γιαννόπουλος, το Κεφαλάρι.
488. Κοινά ονόματα λέγονται τα ουσιαστικά που σημαίνουν όλα τα πρόσωπα, ζώα ή πράματα από το ίδιο είδος, καθώς και τις αφηρημένες έννοιες : άνθρωπος, σκυλί, λουλούδι, τριανταφυλλιά, πίκρα.
Και τα ουσιαστικά που εκφράζουν μοναδικές έννοιες λογαριάζονται κοινά : φεγγάρι, κόλαση, Άδης.

Παράγραφος 489 (Τριανταφυλλίδης, 1941):

1. [...] Κύρια ονόματα λογαριάζονται και :
α) Τα ε θ ν ι κ ά ([και παράγραφος] 282): Έλληνες, Σουηδοί, Πειραιώτες, Σουλιώτισσες
β) Τα ονόματα των μ η ν ώ ν, των η μ ε ρ ώ ν της εβδομάδας και των γ ι ο ρ τ ώ ν : Αύγουστος, Κυριακή, Χριστούγεννα. Έτσι και Δεκαπενταύγουστο, Σαρακοστή (αλλά κάνω σαρακοστή, αύριο είναι σαρακοστή).
γ) Τα ονόματα των έργων της λογοτεχνίας και της τέχνης: η Ιλιάδα του Ομήρου, η Ασάλευτη Ζωή του Παλαμά, το Κρυφό Σχολειό του Γύζη, η Ηρωική του Μπετόβεν.
δ) Τα ονόματα των δ ρ ό μ ω ν, των π λ α τ ε ι ώ ν, των συνοικιών, συνοικισμών, τοποθεσιών: οδός Σταδίου, Ομόνοια, Πλάκα, Καστέλα
2. Η λέξη Θ ε ό ς και τα συνώνυμά της: Πανάγαθος, Παντοδύναμος, Θεία Πρόνοια κτλ., οι λέξεις Χριστός, Παναγία, Άγιο Πνεύμα.
Το θεός γράφεται με μικρό όταν πρόκειται για ετους θεούς της μυθολογίας: οι θεοί του Ολύμπου, οι θεοί των πρωτόγονων λαών.

Τα υπόλοιπα λέγονται κοινά ονόματα ή προσηγορικά ονόματα

Εθνικά ονόματαΕπεξεργασία

Για τη γραφή των εθνικών, πατριδωνυμικών ονομάτων:

  1. ως ουσιαστικά κύρια ονόματα§489, με κεφαλαίο αρχικό γράμμα
    τα μέλη της ομάδας ήταν ένας Γερμανός, δύο Γάλλοι κι ένας Έλληνας
  2. σε επιθετική λειτουργία, με πεζό αρχικό γράμμα
    ο γάλλος φίλος σου, τι κάνει;
    η θητεία των αμερικανών προέδρων διαρκεί τέσσερα χρόνια
  3. αλλά για συγκεκριμένο πρόσωπο:
    ο Αμερικανός πρόεδρος Kennedy (Κέννεντυ) δολοφονήθηκε στις 22 Νοεμβρίου του 1963

Κεφαλαίο αρχικό γράμμαΕπεξεργασία

Τα αρχικά των κύριων ονομάτων γράφονται πάντοτε με κεφαλαίο.
Τα αρχικά των κοινών ονομάτων γράφονται κατά κανόνα με μικρό. Στα προσωπικά κείμενά μας, παίζει ρόλο και η προσωπική κρίση (Τριανταφυλλίδης, 1941:491)
Το Βικιλεξικό ακουλουθεί τους κανόνες όπως περιγράφονται στο κεφάλαιο 10.3. Κεφαλαία και μικρά του Διοργανικού Εγχειριδίου σύνταξης κειμένων (europa.eu)

Άλλες πηγές:

ΑριθμόςΕπεξεργασία

Ποια ουσιαστικά δεν έχουν ενικό:

Ποια ουσιαστικά δεν έχουν ποτέ πληθυντικό:

Ποια ουσιαστικά συνήθως δεν έχουν πληθυντικό:

Ουσιαστικά με διπλούς τύπους στον πληθυντικό: ΕΚΚΡΕΜΕΙ

ΓενικήΕπεξεργασία

  • Ποια ουσιαστικά δεν έχουν γενική ενικού ΕΚΚΡΕΜΕΙ
  • Ποια ουσιαστικά έχουν δύσχρηστη γενική ενικού ΕΚΚΡΕΜΕΙ
  • Ποια ουσιαστικά δεν έχουν γενική πληθυντικού ΕΚΚΡΕΜΕΙ
  • Ποια ουσιαστικά έχουν δύσχρηστη γενική πληθυντικού ΕΚΚΡΕΜΕΙ

ΔοτικήΕπεξεργασία

Σε παγιωμένες εκφράσεις. Κατηγορία:Δοτική (νέα ελληνικά)

Κλίση αρσενικώνΕπεξεργασία

Κλίση θηλυκώνΕπεξεργασία

Κλίση ουδετέρωνΕπεξεργασία

Ανώμαλα ουσιαστικάΕπεξεργασία

Άκλιτα ουσιαστικάΕπεξεργασία

Διπλόκλιτα ουσιαστικάΕπεξεργασία

Με διαφορετικό γένος στον πληθυντικό ή με επιπλέον διαφορετικό γένος στον πληθυντικό:

ΕπίθεταΕπεξεργασία

Είδη:

  • τρικατάληκτα ισοσύλλαβα
  • τρικατάληκτα ανισοσύλλαβα
  • δικατάληκτα ισοσύλλαβα
  • δικατάληκτα ανισοσύλλαβα
  • μονοκατάληκτα ισοσύλλαβα

Κλίση επιθέτωνΕπεξεργασία

Άκλιτα επίθεταΕπεξεργασία

Παραθετικά των επιθέτωνΕπεξεργασία

ΑριθμητικάΕπεξεργασία

Αριθμητικά επίθεταΕπεξεργασία

Απόλυτα αριθμητικάΕπεξεργασία
Τακτικά αριθμητικάΕπεξεργασία
Πολλαπλασιαστικά αριθμητικάΕπεξεργασία
Αναλογικά αριθμητικάΕπεξεργασία

Αριθμητικά ουσιαστικάΕπεξεργασία

ΑντωνυμίεςΕπεξεργασία

Προσωπικές αντωνυμίεςΕπεξεργασία

Προσωπικές αντωνυμίες
Α' πρόσωπο Β' πρόσωπο Γ' πρόσωπο
ενικός
Πτώση αρσενικό θηλυκό ουδέτερο
ονομαστική εγώ εσύ αυτός & τος αυτή & τη αυτό & το
γενική εμένα & μου εσένα & σου αυτού & του αυτής & της αυτού & του
αιτιατική εμένα & με εσένα & σε αυτόν & τον αυτή(ν) & τη(ν) αυτό & το
κλητική - εσύ - - -
πληθυντικός
ονομαστική εμείς εσείς αυτοί & τοι αυτές & τες αυτά & τα
γενική εμάς & μας εσάς & σας αυτών & τους αυτών & τους αυτών & τους
αιτιατική εμάς & μας εσάς & σας αυτούς & τους αυτές & τες/τις αυτά & τα
κλητική - εσείς - - -

Κτητικές αντωνυμίεςΕπεξεργασία

Αυτοπαθείς αντωνυμίεςΕπεξεργασία

Οριστικές αντωνυμίεςΕπεξεργασία

Δεικτικές αντωνυμίεςΕπεξεργασία

Αναφορικές αντωνυμίεςΕπεξεργασία

Ερωτηματικές αντωνυμίεςΕπεξεργασία

Αόριστες αντωνυμίεςΕπεξεργασία

ΡήματαΕπεξεργασία

Τα παρεπόμενα του ρήματοςΕπεξεργασία

Ο σχηματισμός του ρήματοςΕπεξεργασία

Βοηθητικά στοιχεία σχηματισμούΕπεξεργασία

Το βοηθητικό ρήμα έχωΕπεξεργασία

Το βοηθητικό ρήμα είμαιΕπεξεργασία

Οι συζυγίεςΕπεξεργασία

Ρήματα της πρώτης συζυγίαςΕπεξεργασία
Ρήματα της δεύτερης συζυγίαςΕπεξεργασία

Ιδιόκλιτα (συνηρημένα) ρήματαΕπεξεργασία

Ρήματα ελλειπτικά, απρόσωπα και αποθετικάΕπεξεργασία

Ρήματα ανώμαλαΕπεξεργασία

ΜετοχέςΕπεξεργασία

ΕπιρρήματαΕπεξεργασία

Καταλήξεις επιρρήμάτωνΕπεξεργασία

Παραθετικά των επιρρημάτωνΕπεξεργασία

ΠροθέσειςΕπεξεργασία

ΣύνδεσμοιΕπεξεργασία

ΕπιφωνήματαΕπεξεργασία

ΜόριαΕπεξεργασία

Σημασιολογία, ΛεξιλόγιοΕπεξεργασία

ΠαραγωγήΕπεξεργασία

Παράγωγα ρήματαΕπεξεργασία

Παράγωγα ουσιαστικάΕπεξεργασία

ΥποκοριστικάΕπεξεργασία

Ο υποκορισμός είναι μια διαδικασία κατά την οποία σχηματίζονται παράγωγες λέξεις σημασιολογικά συγγενείς προς τις πρωτότυπες, με διαφορετική όμως σημασία: δηλώνεται σμίκρυνση, που αφορά το μέγεθος, την ένταση, την έκταση, τη διάρκεια κ.λπ. της πρωτότυπης λέξης ή παρατηρούνται υφολογικές μετατροπές, όπως η έκφραση οικειότητας, η τρυφερότητας ή ακόμα και η έκφραση αρνητικά χρωματισμένων σχολίων.

Παράγωγα επίθεταΕπεξεργασία

Παράγωγα επιρρήματαΕπεξεργασία

ΣύνθεσηΕπεξεργασία

Σύνθεση με αχώριστα μόρια (προθηματοποίηση)Επεξεργασία

Σύνθεση με ένωση λέξεωνΕπεξεργασία

Παρασύνθετες λέξειςΕπεξεργασία

Πολυλεκτικά σύνθεταΕπεξεργασία
Γνήσια και καταχρηστική σύνθεσηΕπεξεργασία

ΥφολογίαΕπεξεργασία

Σχήματα λόγουΕπεξεργασία

ΒιβλιογραφίαΕπεξεργασία

Βιβλία γραμματικήςΕπεξεργασία

  • Holton, David. Mackridge, Peter. Philippaki-Warburton, Irene. Spyropoulos, Vassilios. Greek: A Comprehensive Grammar of the Modern Language. ed.2. (στα αγγλικά) Routledge, 2012. @books.google
  • Παπαναστασίου, Γιώργος. Νεοελληνική ορθογραφία, ιστορία, θεωρία, εφαρμογή. Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών (Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη), 2008 (1η έκδοση) ΙSBN 978‑960‑231‑131‑8
  • Τριανταφυλλίδης, Μανόλης (1941) Νεοελληνική γραμματική της δημοτικής. Θεσσαλονίκης. Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών, 2018 (ανατύπωση με διορθώσεις και επίμετρο).
    Παραθέτουμε αποσπάσματα μεταγραμμένα στο μονοτονικό σύστημα. Η έμφαση και τα τυπογραφικά χαρακτηριστικά, όπως στο βιβλίο.

Σχολικά βιβλία γραμματικής στην Ελλάδα, όπως το 2019:

Οι πηγές για συγκεκριμένα θέματα αναφέρονται στα σχετικά κεφάλαια.

ΛεξικάΕπεξεργασία

ΔιαδίκτυοΕπεξεργασία

  • Συμβατικοί κανόνες για την ελληνική γλώσσα. Διοργανικό εγχειρίδιο σύνταξης κειμένων, publications.europe.eu, Ευρωπαϊκή Ένωση.
  • Αθανασία Καρρά, .pdf Προβλήματα κλίσης και υποκορισμού στην ελληνική και στα ευρωπαϊκά συστήματα (μεταπτυχιακή διατριβή) Πανεπιστήμιο Πατρών, 2006. Εποπτεύουσα καθηγήτρια: Αγγελική Ράλλη.
  • Κώστας Βαλεοντής, .pdf Δοτικές της καθομιλουμένης. ΕΛΕΤΟ, Ορόγραμμα, χ.χ., πρόσβαση:2010.01.15.