Παράρτημα:Γραμματική Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας

Παραρτήματα >> γραμματικής >>

ΕισαγωγήΕπεξεργασία

ΦθογγολογικόΕπεξεργασία

Φθόγγοι και γράμματαΕπεξεργασία

ΦωνήενταΕπεξεργασία

ΣύμφωναΕπεξεργασία

ΔίφθογγοιΕπεξεργασία

  • Οι δίφθογγοι της αρχαίας ελληνικής είναι 11: 8 κύριοι (αι, ει, οι, υι, αυ, ευ, ηυ, ου) και 3 καταχρηστικοί (ᾳ, ῃ, ῳ).
  • Οι παραπάνω συνδυασμοί φωνηέντων προφέρονταν απ' τους αρχαίους πραγματικά σαν δίφθογγοι, δηλαδή το αι σαν αϊ...
  • Το πρώτο φωνήεν του διφθόγγου λέγεται προτακτικό και το ακόλουθο ι ή υ λέγεται υποτακτικό. Το υποτακτικό ι των καταχρηστικών διφθόγγων γράφεται κάτω από τα προτακτικά α, η, ω και λέγεται υπογεγραμμένο γιώτα ή υπογεγραμμένη. Όταν όμως οι καταχρηστικοί δίφθογγοι γράφονται με κεφαλαία γράμματα, το ι κανονικά γράφεται προς τα δεξιά των προτακτικών και λέγεται προσγεγραμμένο γιώτα: ΤΗι ΗΜΕΡΑι ή ΤΗΙ ΗΜΕΡΑΙ.
  • Οι δίφθογγοι γενικά είναι μακρόχρονοι. Μόνο οι δίφθογγοι αι και οι λογαριάζονται βραχύχρονοι, όταν βρίσκονται εντελώς στο τέλος ασυναίρετης κλιτής λέξης: οἱ ναῦται, οἱ κῆποι· αλλά τοῖς ναύταις, τοῖς κήποις.
  • Είναι όμως το αι και το οι μακρόχρονα στην κατάληξη της ευκτικής και στο τέλος των επιρρημάτων και επιφωνημάτων: παιδεύοι, παιδεύσοι, παιδεύσαι (ευκτική) - οἴκοι, Ἰσθμοῖ, εὐοῖ, παπαῖ (επιρρήματα) - οἷ (προσωπική αντωνυμία)

Λέξεις και συλλαβέςΕπεξεργασία

  • Συλλαβή λέγεται το τμήμα της λέξης που απαρτίζεται από ένα ή περισσότερα σύμφωνα μαζί μ' ένα φωνήεν ή δίφθογγο: φῶ-τα, φῶς, ναῦ-ται, Ἕλ-λη-νες, ἄν-θρω-πος, στρά-τευ-μα, σάλ-πιγξ, στρό-φιγξ.
  • Η συλλαβή μπορεί να αποτελείται κι από ένα μόνο φωνήεν ή ένα δίφθογγο: ἴ-α, ἀ-εί, υἱ-οί, οὐ, εἰ.
  • Ένα ή περισσότερα σύμφωνα μόνα, χωρίς να συνοδεύονται από φωνήεν ή δίφθογγο, δεν μπορούν να αποτελούν συλλαβή.
  • Η συλλαβή, από το χρόνο του φωνήεντος που έχει, λέγεται: φύσει μακρόχρονη ή απλώς μακρόχρονη, αν έχει μακρόχρονο φωνήεν ή δίφθογγο: θή-κη, τρώ-γω, χαί-ρω, κοί-τη, ὥ-ρᾱ, εὐ-θυ-μῶ. Θέσει μακρόχρονη, αν έχει βραχύ φωνήεν, αλλά ύστερα από αυτό ακολουθούν στην ίδια λέξη δύο ή περισσότερα σύμφωνα ή ένα διπλό (ζ, ξ, ψ): ἄλ-λος, θερ-μός, ἐ-χρθός, ὄ-ζω, τό-ξον. Βραχύχρονη, αν έχει βραχύχρονο φωνήεν και ακολουθεί άλλο φωνήεν ή απλό σύμφωνο ή τίποτα: νέ-ος, φέ-ρο-μεν, λό-γος, ἔ-χε.
  • Βραχύχρονη είναι και η λήγουσα που έχει εντελώς στο τέλος βραχύχρονο δίφθογγο αι ή οι: ναῦ-ται, κῆ-ποι.

Τόνοι, πνεύματα, στίξηΕπεξεργασία

ΤόνοιΕπεξεργασία

Κανόνες τονισμούΕπεξεργασία
  1. Καμιά λέξη δεν τονίζεται πιο πάνω απ’ την προπαραλήγουσα. π.χ. ἐπικίνδυνος.
  2. Όταν η λήγουσα είναι μακρόχρονη, η προπαραλήγουσα δεν τονίζεται. π.χ. (ὁ ἄνθρωπος) τοῦ ἀνθρώπου.
  3. Η προπαραλήγουσα, όταν τονίζεται, παίρνει πάντοτε οξεία. π.χ. παρήγορος.
  4. Κάθε βραχύχρονη συλλαβή, όταν τονίζεται, παίρνει πάντοτε οξεία. π.χ. τόπος, καλά.
  5. «μακρόν προ μακρού οξύνεται» Η μακρόχρονη παραλήγουσα, όταν τονίζεται, παίρνει οξεία εμπρός από μακρόχρονη λήγουσα. π.χ. κήπων, φεύγω.
  6. «μακρόν προ βραχέως περισπάται» Η μακρόχρονη παραλήγουσα, όταν τονίζεται, παίρνει περισπωμένη εμπρός από βραχύχρονη λήγουσα. π.χ. κῆπος, φεῦγε.
  7. Η θέσει μακρόχρονη συλλαβή ως προς τον τονισμό λογαριάζεται βραχύχρονη. π.χ. αὖλαξ, τάξις.
  8. Στα πτωτικά, όπου τονίζεται η ονομαστική του ενικού, εκεί τονίζονται και οι άλλες πτώσεις του ενικού και του πληθυντικού, εκτός αν εμποδίζει η λήγουσα. π.χ. λέων, λέοντος, λέοντι…, λεόντων.
  9. Η ασυναίρετη ονομαστική, αιτιατική και κλητική όλων γενικά των πτωτικών, όταν τονίζεται στη λήγουσα, παίρνει κανονικά οξεία. π.χ. ὁ ποιητής, ὦ τιμαί.
  10. Η ασυναίρετη γενική και δοτική των πτωτικών, όταν τονίζεται στη λήγουσα, παίρνει κανονικά περισπωμένη. π.χ. τοῦ ποιητοῦ, ταῖς τιμαῖς.
  11. Η λήγουσα που προέρχεται από συναίρεση, όταν τονίζεται, κανονικά παίρνει περισπωμένη. π.χ. (τιμάω) τιμῶ, (ἱερέες) ἱερεῖς. Παίρνει όμως οξεία, αν πριν από τη συναίρεση είχε οξεία η δεύτερη από τις συλλαβές που συναιρούνται. π.χ. (ἐσταὼς) ἐστώς, (κληὶς) κλῄς-κλείς.
  12. Στις σύνθετες λέξεις ο τόνος κανονικά ανεβαίνει ως την τελευταία συλλαβή του πρώτου συνθετικού, αν επιτρέπει η λήγουσα. π.χ. (σοφός) πάνσοφος, (φρήν) μεγαλόφρων, μεγαλόφρον, (ἐλθέ) ἄπελθε.
  13. Οι δίφθογγοι γενικά είναι μακρόχρονες. π.χ. παιδεύει, ἀνθρώπου. Μόνο οι δίφθογγοι αι και οι λογαριάζονται βραχύχρονες, όταν βρίσκονται στο εντελώς τέλος ασυναίρετης κλιτής λέξης. π.χ. οἱ ναῦται, οἱ ἄνθρωποι. Είναι όμως το αι και οι μακρόχρονα στην κατάληξη της ευκτικής και στο τέλος των επιρρημάτων κι επιφωνημάτων. π.χ. παιδεύοι, παιδεύσαι, οἴκοι, παπαῖ.

ΠρόκλισηΕπεξεργασία

10 προκλιτικές λέξεις είναι άτονες. Προφέρονται στενά με την επόμενη λέξη. Είναι μονοσύλλαβες.

ΈγκλισηΕπεξεργασία
  • Δείτε Appendix:Ancient Greek enclitics στο αγγλικό Βικιλεξικό
  • Τζάρτζανος, Αχιλλεύς (1948) Γραμματική της αρχαίας ελληνικής γλώσσης. ΟΕΣΒ. 1η έκδοση:1931. [γραφή:πολυτονική].
    § 20. ᾽Εγκλιτικαὶ λέξεις τῆς ἀρχαίας γλώσσης συνήθεις εἶναι :
    1) οἱ τύποι τῶν προσωπικῶν ἀντωνυμιῶν μοῦ, μοί, μὲ - σοῦ, σοί, σὲ - οὗ, οἵ, ˙
    2) οἱ τύποι τῆς ἀορίστου ἀντωνυμίας τίς, τί, πλὴν τοῦ τύπου αὐτῆς ἄττα (= τινά
    3) οἱ τύποι τῆς ὁριστικῆς τοῦ ἐνεστῶτος τῶν ῥημάτων εἰμὶ (= εἶμαι) καὶ φημὶ (= λέγω), πλὴν τῶν τύπων αὐτῶν εἵ καὶ φῄς·
    4) τὰ ἐπιρρήματα πού, ποί, ποθὲν - πώς, πὴπῄ ποτέ˙
    5) τὰ μόρια γέ, τέ, τοί, πέρ, πώ, νύν·
    6) τὸ πρόσφυμα δὲ (ἄσχετον πρὸς τὸν σύνδεσμον δέ) : τοιός-δε, Μεγαρά-δε (= εἰς τὰ Μέγαρα).
    § 21. Τῶν ἐγκλιτικῶν ὁ τόνος :
    • 1) μεταβιβάζεται εἰς τὴν λήγουσαν τῆς προηγουμένης λέξεως (ὡς ὀξεῖα), ὅταν ἡ προηγουμένη λέξις εἶναι προπαροξύτονος ( ἄνθρωπός τις, κήρυκές τινες ) ἢ προπερισπωμένη ( σφαῖρά τις, στρατιῶταί τινες ) ἢ ἄτονος ἢ ἐγκλιτικὴ (εἴ τίς φησί μοι ταῦτα )˙
    • 2) ἀποβάλλεται πάντων μὲν τῶν ἐγκλιτικῶν, ὅταν ἡ προηγουμένη λέξις εἶναι ὀξύτονος ἢ περισπωμένη ( θεός τις, θεοί τινες - ὁρῶ σε, καλῶ τινα ), μόνον δὲ τῶν μονοσυλλάβων ἐγκλιτικῶν, ὅταν ἡ προηγουμένη λέξις εἶναι παροξύτονος ( γέρων τις, λέγει τι )·
    • 3) διατηρεῖται, ὅταν ἡ προηγουμένη λέξις εἶναι παροξύτονος καὶ τὸ ἐγκλιτικὸν δισύλλαβον (φίλοι τινές, ὀλίγοι εἰσίν ), ἢ ὅταν ἡ προηγουμένη λέξις ἔχῃ πάθει ἔκθλιψιν ( πολλοὶ δ’ εἰσὶν ἀγαθοί ), ἢ ὅταν προηγῆται τοῦ ἐγκλιτικοῦ στίξις ( ῞Ομηρος, φασί, τυφλὸς ἦν ).
    • Σημείωσις . Μερικὰ ἐγκλιτικὰ μὲ ὡρισμένας πρὸ αὐτῶν λέξεις ἑνώνονται καὶ γράφονται μαζὶ μέ αὐτὰς ὡς μία λέξις : ὅδε, ἥδε, τόδε, ὅσπερ, ἥπερ, ὅπερ - τοιόσδε, τοιάδε, τοιόνδε - οὔτε, ὥσπερ, ὥστε κλπ. Αἱ λέξεις, αἱ προερχόμεναι ἐκ τοιαύτης ἑνώσεως, διατηροῦν τὸν ἀρχικόν των τονισμόν : ἥδε, ἥπερ, τοιάδε, οὔτε, ὥσπερ κλπ.

ΠνεύματαΕπεξεργασία

ΣτίξηΕπεξεργασία

Φθογγικά πάθηΕπεξεργασία

Πάθη φωνηέντωνΕπεξεργασία

ΣυναίρεσηΕπεξεργασία

(Χρειάζεται επέκταση)

Συναίρεση

  • ※  Τζάρτζανος, Αχιλλεύς (1948) Γραμματική της αρχαίας ελληνικής γλώσσης. ΟΕΣΒ. 1η έκδοση:1931. [γραφή:πολυτονική].
    §24. Συναίρεσις λέγεται ἡ συγχώνευσις ἐντὸς μιᾶς λέξεως δύο ἐπαλλήλων φωνηέντων ἢ φωνήεντος καὶ διφθόγγου εἱς ἕν μακρὸν φωνῆεν ἢ δίφθογγον : (Ἀθηνάα) Ἀθηνᾶ, (νόος) νοῦς , (ἀγαπάει) ἀγαπᾷ.
    §25. ῾Η συλλαβή, ἡ ὁποία προέρχεται ἐκ συναιρέσεως, κανονικῶς τονίζεται, ἐὰν πρὸ τῆς συναιρέσεως ἐτονίζετο ἡ μία ἐκ τῶν δύο συλλαβῶν, αἱ ὁποῖαι συνηρέθησαν : τιμῶμεν (τιμάομεν)· ἀλλὰ : ἔθνη (ἔθνεα), γέλα (γέλαε)· (βλ. καὶ §16,9).
    §16, 9. ῾Η ἐκ συναιρέσεως προερχομένη λήγουσα μιᾶς λέξεως, ὅταν τονίζεται, περισπᾶται : (τιμάω) τιμῶ , (ἠχόος) ἠχοῦς , ἐκτὸς ἐὰν πρὸ τῆς συναιρέσεως ἡ δευτέρα ἐκ τῶν συναιρουμένων συλλαβῶν ὠξύνετο : (ἑσταὼς) ἑστώς , (κληὶς - κλῂς) κλείς.
  • συνηρημένα ουσιαστικά, επίθετα, ρήματα

Κανόνες συναιρέσεως:

  • Δείτε συνοπτικά: Synaeresis (Greek) στην αγγλόφωνη Βικιπαίδεια
  • Δείτε αναλυτικά: το παράρτημα Ancient Greek contraction στο αγγλόφωνο Βικιλεξικό

Παραδείγματα:

Πάθη συμφώνωνΕπεξεργασία

  • ...
Αποβολές συμφώνωνΕπεξεργασία

ΆρθραΕπεξεργασία

Άρθρο είναι η μονοσύλλαβη κλιτή λέξη που κανονικά χρησιμοποιείται εμπρός από τα ονόματα, όταν μνημονεύονται στο λόγο ως γνωστά και ορισμένα.

πατήρ, μήτηρ, τό τέκνον

Το άρθρο δεν έχει κλητική πτώση. Συνήθως όμως μπροστά από την κλητική των ονομάτων χρησιμοποιείται το κλητικό επιφώνημα .

Η αρχαία ελληνική είχε μόνο το οριστικό άρθρο. Για πρόσωπα ή πράγματα αόριστα δεν υπήρχε αόριστο άρθρο. Απλώς χρησιμοποιούνταν τα ονόματα χωρίς άρθρο:

※  ἐσβολὴ ἐξ ὀρέων στεινῶν ἐς πεδίον μέγα (Ηρόδοτος, Ἱστορίαι, Β.Ευτέρπη 2.75.2.)
είναι ένα πέρασμα από ορεινές κλεισούρες σε μια μεγάλη πεδιάδα (Μετάφραση:Λ. Ζενάκος @greek‑language.gr)
Ενικός Πληθυντικός Δυϊκός
Αρσενικό Θηλυκό Ουδέτερο Αρσενικό Θηλυκό Ουδέτερο όλα τα γένη Θηλ. (σπάνια)
Ονομαστική τό οἱ αἱ τά τώ τά
Γενική τοῦ τῆς τοῦ τῶν τοῖν ταῖν
Δοτική τῷ τῇ τῷ τοῖς ταῖς τοῖς τοῖν ταῖν
Αιτιατική τόν τήν τό τούς τάς τά τώ τά

ΟυσιαστικάΕπεξεργασία

ΕπίθεταΕπεξεργασία

ΔευτερόκλιταΕπεξεργασία

ΤριτόκλιταΕπεξεργασία

ΦωνηεντόληκταΕπεξεργασία

Τρικατάληκτα σε -ῠς, -ειᾰ, -ῠΕπεξεργασία
ΠαρατηρήσειςΕπεξεργασία
Στην κατηγορία αυτή ανήκουνΕπεξεργασία

ΣυμφωνόληκταΕπεξεργασία

1)ΑφωνόληκταΕπεξεργασία
2)Ενρινόληκτα και υγρόληκταΕπεξεργασία
α)ΤρικατάληκταΕπεξεργασία
β)ΔικατάληκταΕπεξεργασία
ΠαρατηρήσειςΕπεξεργασία
  1. το θέμα τους αρχικά λήγει σε -ον, -εν, -ορ (εὐδαιμον-, ἀρρεν-, ἀπατορ-), αλλά η ονομαστική ενικού του αρσενικού και θηλυκού είναι ακατάληκτη και το βραχύχρονο φωνήεν πριν από το χαρακτήρα εκτείνεται σε μακρόχρονο (ο → ω, ε → η
    (εὐδαιμον-) εὐδαίμων, (ἀρρεν-) ἄρρην, (ἀπατορ-) ἀπάτωρ
  2. η κλητική του ενικού είναι όμοια με το αρχικό θέμα
    ὦ ἐλεῆμον, ὦ ἄρρεν, ὦ ἀπάτορ
  3. όταν είναι σύνθετα σε -ων (γεν. -ονος) κανονικά στην κλητική του ενικού του αρσενικού και του θηλυκού και στην ονομαστική, αιτιατική και κλητική του ενικού του ουδετέρου ανεβάζουν τον τόνο, όχι όμως πιο πάνω από την τελευταία συλλαβή του α’ συνθετικού
    εὐδαίμων, ὦ εὔδαιμον – τὸ εὔδαιμον
    εὐγνώμων, ὦ εὔγνωμον – τὸ εὔγνωμον
    μεγαλοπράγμων, ὦ μεγαλόπραγμον – τὸ μεγαλόπραγμον
    μεγαλόφρων, ὦ μεγαλόφρον – τὸ μεγαλόφρον
    • ἀμνήμων, ὦ άμνῆμον – τὸ ἀμνῆμον

ΑνώμαλαΕπεξεργασία

ΠαραθετικάΕπεξεργασία

ΟμαλάΕπεξεργασία

ΑνώμαλαΕπεξεργασία

ΕλλειπτικάΕπεξεργασία

ΜετοχέςΕπεξεργασία

ΔευτερόκλιτεςΕπεξεργασία

ΤριτόκλιτεςΕπεξεργασία

ΑντωνυμίεςΕπεξεργασία

ΡήματαΕπεξεργασία

ΕπιρρήματαΕπεξεργασία

Παραθετικά επιρρημάτωνΕπεξεργασία

ΠροθέσειςΕπεξεργασία

ΣύνδεσμοιΕπεξεργασία

ΕπιφωνήματαΕπεξεργασία

Παραγωγή – ΣύνθεσηΕπεξεργασία

ΠαραγωγήΕπεξεργασία

ΥποκοριστικάΕπεξεργασία

ΣύνθεσηΕπεξεργασία

Συνθετική έκτασηΕπεξεργασία

Η συνθετική έκταση ή έκταση εν συνθέσει (αγγλ. compositional lengthening, γερμ. kompositionelle Dehnung) αποτελεί φωνητικό νόμο τής Αρχαίας Ελληνικής γλώσσας, ο οποίος ερμηνεύει τη μακρά ποσότητα του αρκτικού φωνήεντος του β΄ συνθετικού σε περιπτώσεις όπως τα αρχ. στρατ-ηγός, ἐπ-ήκοος, ὑπ-ηρέτης, εὐ-ώνυμος κτλ. Η διαδικασία είναι επίσης γνωστή ως νόμος τού Wackernagel, επειδή αναλύθηκε πρώτη φορά από τον Ελβετό ελληνιστή και γλωσσολόγο Jacob Wackernagel (1853-1938) το 1889. Σύμφωνα με τη βασική διατύπωση του νόμου, όταν κατά τη σύνθεση το πρώτο συστατικό λήγει σε φωνήεν και το δεύτερο αρχίζει επίσης από φωνήεν, κατά κανόνα το πρώτο φωνήεν εκθλίβεται (σιγάται), ενώ το δεύτερο (δηλ. το αρκτικό φωνήεν τού β΄ συνθετικού) τρέπεται στο αντίστοιχο μακρό. Κατά συνέπεια: αρχ. στρατ-ηγός < στρατο- + -αγός < ἄγω αρχ. ὁμ-ώνυμος < ὁμο- + -όνυμος < ὄνυμα, άλλος τύπος τού ουσ. ὄνομα αρχ. ὑπ-ηρέτης < ὑπο- + ἐρέτης «κωπηλάτης» αρχ. ὑπ-ήνεμος < ὑπο- + ἄνεμος Από τον νόμο τής αποβολής τού ληκτικού φωνήεντος εξαιρούνται μερικές φορές τα ληκτικά -ι- και -υ- (π.χ. πολυ-ώνυμος, τρι-ώβολον, αλλά ἐπ-ώνυμος, ἐπ-ώδυνος), ενώ δεν συμβαίνει έκταση του αρκτικού φωνήεντος του β΄ συνθετικού, όταν το α΄ συνθετικό λήγει σε σύμφωνο. Αυτό ερμηνεύει την απουσία εκτάσεως σε περιπτώσεις όπως π.χ. τα αρχ. σύν-ορον, εἴσ-οδος. Παρόλα αυτά τον παραπάνω κανόνα δεν ακολουθεί η λέξη ανώδυνος, όπου συμβαίνει έκταση του αρκτικού φωνήεντος.(αν- οδύνη)...

ΠηγέςΕπεξεργασία

  • Smyth, Herbert Weir (1920) A Greek grammar for colleges. (Ελληνική [αρχαία] γραμματική για τα κολλέγια). (στα αγγλικά) Νέα Υόρκη: American Book Company
    διαθέσιμο: @perseus.tufts.edu
  • Τζάρτζανος, Αχιλλεύς (1948) Γραμματική της αρχαίας ελληνικής γλώσσης. ΟΕΣΒ. 1η έκδοση:1931. [γραφή:πολυτονική].
  • Σταματάκος, Δρ. Ιωάννης. (1973) Iστορική Γραμματική της Aρχαίας Eλληνικής. 3η έκδοση. Αθήνα: Φοίνιξ, 1973. 1η έκδοση: 1949. [γραφή:πολυτονική].
  • Σχολικά βιβλία στην Ελλάδα, όπως το 2021
    ebooks.edu.gr Οικονόμου, Μιχ. (χ.χ.) Γραμματική της αρχαίας ελληνικής Γυμνασίου-Λυκείου. Υπουργείο Παιδίεας, Έρευνας και Θρησκευμάτων.
  • Σχετικά άρθρα της Βικιπαίδειας

Επίσης, αρχαίες Γραμματικές, όπως

Ειδικότερα: