Παράρτημα:Ουσιαστικά (νέα ελληνικά)

Noia 64 apps cervisia.png Αυτή η σελίδα είναι ακόμη υπό κατασκευή    


Παράρτημα:Γραμματική (νέα ελληνικά) >>


Το ουσιαστικό όνομα είναι μέρος του λόγου που αναφέρεται

Όλες οι Κατηγορίες: Κατηγορία:Ουσιαστικά κατά την κλίση (νέα ελληνικά)

Για τους συντάκτες: όλα τα Πρότυπα, στην Κατηγορία:Πρότυπα κλίσης ουσιαστικών (νέα ελληνικά)

ΠηγέςΕπεξεργασία

ΕίδηΕπεξεργασία

Τα ουσιαστικά μπορεί να είναι

Όταν ακούμε μια λέξη που είναι ουσιαστικό, αμέσως μπορούμε να αναγνωρίσουμε τον τονισμό, την κατάληξη. Συνήθως γνωρίζουμε και το γένος
Μελετάμε τα ουσιαστικά χωρίζοντάς τα:
Κατά γένος: αρσενικά, θηλυκά, ουδέτερα. Το φυσικό, βιολογικό γένος δεν συμπίπτει πάντα με το γραμματικό. (To κορίτσι είναι βέβαια θηλυκό, αλλά το γραμματικό γένος είναι ουδέτερο.) Μερικά είναι κοινού γένους (αρσενικού και θηλυκού).

Κατά τον τονισμό: οξύτονα (τονίζονται στη λήγουσα), παροξύτονα (τονίζονται στην παραλήγουσα) και προπαροξύτονα (τονίζονται στην προπαραλήγουσα
Κατά την κατάληξή τους: το χαρακτηριστικό της φωνήεν. Σε -α, ή ας, σε -η ή ης, κ.λπ.
Κατά τον αριθμό συλλαβών στις διάφορες πτώσεις: ισοσύλλαβα, ανισοσύλλαβα.

ΣήμανσηΕπεξεργασία

ός = οξύτονα που τονίζονται στη λήγουσα - αγρός
'ος = παροξύτονα που τονίζονται στην παραλήγουσα - δρόμος
'-ος = προπαροξύτονα που τονίζονται στην προπαραλήγουσα - άγγελος
α = αρσενικό, θ = θηλυκό, αθ = κοινού γένους ο = ουδέτερο
εν = ενικός, πλ = πληθυντικός
γε = γενική ενικού, γπ = γενική πληθυντικού, κ.ο.κ.
= σημαίνει ισοσύλλαβα
+ σημαίνει ανισοσύλλαβα
σ1 (συλλαβή λήγουσα, πρώτη από το τέλος), σ2 (δεύτερη από το τέλος, παραλήγουσα), σ3
σταθ = σταθερός τόνος
Κ = Κατηγορία
∅ = κανένα φώνημα, κανένας ήχος (π.χ. στην ονομαστική το πυρ έχει ∅ κατάληξη)
οι λευκές σειρές του πίνακα αφορούν παραλλαγές μιας κλίσης

ΠίνακαςΕπεξεργασία

Μπορούμε να αλλάξουμε την αλφαβητική κατάταξη των στηλών πατώντας τα βελάκια.

ΠαρατηρήσειςΕπεξεργασία

ΑριθμόςΕπεξεργασία

Ακολουθούνται οι σημειώσεις της #Γραμματικής «Τριανταφυλλίδη» του 1941. Πολύ λίγα ουσιαστικά δεν έχουν ποτέ και κατά κανένα τρόπο έναν από τους δύο αριθμούς. Κάποια, έχουν αριθμό με σημασία που δεν έχει πολύ νόημα ή είναι ποιητικός όπως «τα χάη» του Βάρναλη και του Καρυωτάκη. Είναι σε αχρησία, αλλά στη γραμματική, μπορεί να σχηματιστεί και ο άλλος αριθμός.
Διαφοροποιούνται λοιπόν οι ονομασίες των Κατηγοριών για τα ουσιαστικά με έναν μόνο αριθμό.

Συνήθως στον ενικό
Ουσιαστικά στον ενικό, δηλαδή, «συνήθως στον ενικό», ή έχουν ιδιαίτερη σημασία στον ενικό, αλλά γραμματικά, μπορεί να σχηματιστεί και ο πληθυντικός.
Συνήθως στον ενικό:

  • τα μέταλλα, τα χημικά στοιχεία (όπως ασήμι, υδρογόνο)   Αλλά: η χημική ένωση έχει δύο υδρογόνα
  • επιστήμες, τέχνες και επαγγέλματα που δεν έχουν υποκατηγορίες   Αλλά: υπάρχουν δύο χημείες: η οργανική και η ανόργανη
  • αφηρημένα ή περιληπτικά ουσιαστικά   Αλλά: έχω κάτι πείνες!, άσε τις ευγένειες

Αλλά έχουν πληθυντικό:

  • Τα ονοματεπώνυμα, τοπωνύμια και άλλα κύρια ονόματα, έχουν τον πληθυντικό τους (Η Μαρία - οι Μαρίες, το Παρίσι - τα ένδοξα Παρίσια)
    1. διότι ενδέχεται να μην είναι μοναδικά
    2. και σε υποθετικές φράσεις όπως: «διχάστηκε η πόλη της Λαμίας στις εκλογές, αλλά και οι δυο Λαμίες, δεξιά κι αριστερή, συμφωνούν σ' ένα πράγμα ...»
      • εξαίρεση: Μερικά τοπωνύμια έχουν δύσχρηστο ή καθόλου πληθυντικό.
        όπως το Μεξικό, η Χιλή. Ποτέ δε λέμε *«τα Μεξικά».
  • Kλάδοι επιστημών που πλέον υπάρχουν σε διάφορες εκδοχές:
    σε φράσεις όπως: «όλες οι ιατρικές, και η κλασική, και η ολιστική, και η ομοιοπαθητική, αντιμετωπίζουν...»
  • αφηρημένα ή περιληπτικά ουσιαστικά με ιδιαίτερο ύφος:
    άσε τις ευγένεις! (ειρωνικό ύφος)
    Δε θέλω βιασύνες! Να προσέχεις τι γράφεις. (επιτατική ή μεγεθυντική σημασία)
    Τι ζέστες είναι αυτές, Μάρτη μήνα! (για δυσάρεστο ή ενοχλητικό πράγμα)

Μόνο στον ενικό, χωρίς πληθυντικό
Ουσιαστικά χωρίς πληθυντικό: είναι αντιγραμματικός, δεν υπάρχει.

Συνήθως στον πληθυντικό
Ουσιαστικά στον πληθυντικό, δηλαδή «συνήθως στον πληθυντικό», ή έχουν ιδιαίτερη σημασία στον πληθυντικό, αλλά γραμματικά, μπορεί να σχηματιστεί και ο ενικός.
Κανονικά στον πληθυντικό:

Μόνο στον πληθυντικό, χωρίς ενικό
Ουσιαστικά χωρίς ενικό: είναι αντιγραμματικός, δεν υπάρχει.

Γενική πληθυντικούΕπεξεργασία

Αρκετά ουσιαστικά στα νέα ελληνικά

  1. Μπορούν να σχηματίσουν γενική πληθυντικού, αλλά είναι δύσχρηστη.
    Κατηγορία:Ουσιαστικά με δύσχρηστη γενική πληθυντικού (νέα ελληνικά)
  2. Αποφεύγουν τελείως τη γενική πληθυντικού. Οι αιτίες μπορεί να είναι πολλές. Ίσως θεωρείται κακόηχη. Άλλοτε, θαρρείς και τα ουσιαστικά είναι αναποφάσιστα πώς να τονίσουν τη γενική πληθυντικού.
    Κατηγορία:Ουσιαστικά χωρίς γενική πληθυντικού (νέα ελληνικά)

Μετακίνηση τόνου σε ουσιαστικοποιημέναΕπεξεργασία

Πολυτυπία και εναλλασσόμενοι τύποι σε κλιτικούς τύπους ουσιαστικοποιημένων μορφών επιθέτων και μετοχών όπως

ο κατηγορούμενος, του κατηγορούμενου, του κατηγορουμένου
η κατηγορούμενη, η κατηγορουμένη
ο προϊστάμενος, του προϊστάμενου, του προϊσταμένου
η προϊσταμένη, αλλά η προϊστάμενη αρχή, οι προϊστάμενες αλλά και από αρκετούς ομιλητές: οι προϊσταμένες για τις νοσηλεύτριες
η μέγιστη, η μεγίστη, οι μέγιστες

Οι κανόνες - οι ομιλητές
Υπάρχει ασάφεια στη διατύπωση κανόνων για το σχηματισμό του πληθυντικού και της γενικής ενικού (για τη νεοελληνική κοινή).
Γενική προσέγγιση:

  • ο σταθερός τόνος σε όλες τις πτώσεις, συνηθίζεται στην κλίση επιθέτων, μετοχών
  • η μετακίνηση του τόνου, κληρονομημένη από την καθαρεύουσα και τα αρχαία ελληνικά, διατηρείται στα ουσιαστικοποιημένα

Παρ' όλ' αυτά, οι ομιλητές εναλλάσσουν τύπους από τα δύο μέρη λόγου συνειδητά ή ασυνείδητα με την επίδραση

  • της συχνότητας εμφάνισης μιας μορφής σε τυποποποιημένες εκφράσεις (όπως οι συνισταμένες στα μαθηματικά)
  • τον επίσημο ή ανεπίσημο χαρακτήρα της συγκεκριμένης έννοιας ή του περικειμένου
  • το προσωπικό ύφος

Βιβλιογραφία

  • Κατσούδα, Γεωργία (2009) pdf "Ο σχηματισμός του πληθυντικού αριθμού των μετοχών ηγουμένη, εφαπτομένη, προϊσταμένη, συνισταμένη, υφισταμένη: συμπεράσματα και εφαρμογές", στο Selected Papers from the 18th ISTAL, σελ.457‑465

ΑρσενικάΕπεξεργασία

αςΕπεξεργασία

Παρατηρήσεις

ηςΕπεξεργασία

Παρατηρήσεις:

  • -ής, -ης
  • όλα τα ισοσύλλαβα, με γενική πληθυντικού -ών
  • Τα ανισοσύλλαβα, έχουν δύο θέματα. Π.χ.
  • ο πληθυντικός -αίοι όπως στο #νοικοκύρης, είναι συχνός σε επώνυμα. Δεν υπάρχει όμως στα μικρά ονόματα.

εςΕπεξεργασία

Παρατηρήσεις

οςΕπεξεργασία

Παρατηρήσεις

  • -ός, -ος
  • με μεγάλη ποικιλία στον τονισμό της γενικής ενικού και πληθυντικούς και της αιτιατικής πληθυντικού

ουςΕπεξεργασία

Παρατηρήσεις

  • -ούς, -ους
  • Ανισοσύλλαβα -ούς
  • Αρχαιοπρεπή ισοσύλλαβα ή ανισοσύλλαβα σε -ους

ωρΕπεξεργασία

Παρατηρήσεις

ΘηλυκάΕπεξεργασία

+ κοινού, επιστήμονας, κηδεμόνας, / βιομήχανος, κάτοικος, σύζυγος / διδάκτωρ

αΕπεξεργασία

  • ασ κοινού επιστήμονας, κηδεμόνας
  • θάλασσα ώρα χωριστά? / Συρία, πείρα, καλένδες, Τροία / γπ0
  • ιδιαιτέρα
  • εκκρεμεί: Κέρκυρα

ηΕπεξεργασία

άλλαΕπεξεργασία

ΟυδέτεραΕπεξεργασία


Ανώμαλα ουσιαστικάΕπεξεργασία

Κατηγορία:Ουσιαστικά ανώμαλα (νέα ελληνικά)

ΆκλιταΕπεξεργασία

ΙδιόκλιταΕπεξεργασία

Έχουν δική τους κλίση. Συνήθως από τα αρχαία ελληνικά, είναι αρχαιόκλιτα.

Ετερογενή, διπλόκλιταΕπεξεργασία

Ετερογενή ή και διπλόκλιτα. Έχουν διαφορετικό γένος στον πληθυντικό. Συχνά, με δύο πληθυντικούς. Η σημασία του δεύτερου πληθυντικού συχνά διαφοροποιείται.

^ πηγή: Διπλόκλιτα, §605-607 - Γραμματική «Τριανταφυλλίδη» 1941
. πρότυπο γ ενικός γ πληθ γ πληθ2 όπως
φάκελος? ? α φάκελος α φάκελοι ο φάκελα
βράχοςΚ {{el-κλίση-'βράχος'}} α βράχος α βράχοι ο βράχια λόγος χρόνος
δεσμόςΚ {{el-κλίση-'δεσμός'}} α δεσμός α δεσμοί ο δεσμά γκρεμνός δεσμός καπνός λαιμός πηλός σκελετός σταθμός
σανός? ? α σανός α σανά      
ουρανός? ? α ουρανός α ουρανοί ο (ουράνια)
ναύλοςΚ {{el-κλίση-'ναύλος'}} α ναύλος α ναύλοι ο ναύλα βάτος
πλούτοςΚ {{el-κλίση-'πλούτος'}} α πλούτος ο πλούτη ο πλούτια
τάρταροςΚ {{el-κλίση-'τάρταρος'}} α τάρταρος ο τάρταρα    

Διγενή ή διπλογενήΕπεξεργασία

Λέγονται και διγενή ή διπλογενή: υπάρχουν σε δύο γένη κοι οι δύο αριθμοί.
Αρσενικό ή ουδέτερο

Επίσης ονόματα ζώων σε -ας, ος:


ΕλλειπτικάΕπεξεργασία

Συνήθως από τα αρχαία ελληνικά. ...