Παράρτημα:Ουσιαστικά (νέα ελληνικά)

Noia 64 apps cervisia.png Αυτή η σελίδα είναι ακόμη υπό κατασκευή    


Παράρτημα:Γραμματική (νέα ελληνικά) >>


Το ουσιαστικό όνομα είναι μέρος του λόγου που αναφέρεται

Όλες οι Κατηγορίες: Κατηγορία:Ουσιαστικά κατά την κλίση (νέα ελληνικά)

Για τους συντάκτες: όλα τα Πρότυπα, στην Κατηγορία:Πρότυπα κλίσης ουσιαστικών (νέα ελληνικά)

Σημείωση: Ο Τομέας των νέων ελληνικών στο Βικιλεξικό καλύπτει την περίοδο από το 1700 έως σήμερα. Παρ' όλ' αυτά, τα κλιτικά παραδείγματα αφορούν τη νεοελληνική κοινή. Τύποι προηγούμενων αιώνων, διαλεκτικοί, της καθαρεύουσας, σχολιάζονται χωριστά.

ΠηγέςΕπεξεργασία

ΕίδηΕπεξεργασία

Τα ουσιαστικά μπορεί να είναι

Όταν ακούμε μια λέξη που είναι ουσιαστικό, αμέσως μπορούμε να αναγνωρίσουμε τον τονισμό, την κατάληξη. Συνήθως γνωρίζουμε και το γένος.
Μελετάμε τα ουσιαστικά χωρίζοντάς τα:
Κατά γένος: αρσενικά, θηλυκά, ουδέτερα. Το φυσικό, βιολογικό γένος δεν συμπίπτει πάντα με το γραμματικό. (To κορίτσι είναι βέβαια θηλυκό, αλλά το γραμματικό γένος είναι ουδέτερο.) Μερικά είναι κοινού γένους (αρσενικού και θηλυκού).

Κατά τον τονισμό: οξύτονα (τονίζονται στη λήγουσα), παροξύτονα (τονίζονται στην παραλήγουσα) και προπαροξύτονα (τονίζονται στην προπαραλήγουσα)
Κατά την κατάληξή τους: το χαρακτηριστικό της φωνήεν. Σε -α, ή ας, σε -η ή ης, κ.λπ.
Κατά τον αριθμό συλλαβών στις διάφορες πτώσεις: ισοσύλλαβα, ανισοσύλλαβα.

Τα ανισοσύλλαβα έχουν δύο θέματα. Μπορεί να υπάρχουν:
  • στον πληθυντικό
    ο ψαράς: ψαρ-, ψαραδ-
    ο μπαλωματής: μπαλωματ-, μπαλωματηδ-
  • ή/και στη γενική ενικού
    το όνομα: ονομ-, ονοματ-

ΣήμανσηΕπεξεργασία

ός = οξύτονα που τονίζονται στη λήγουσα - αγρός
'ος = παροξύτονα που τονίζονται στην παραλήγουσα - δρόμος
'-ος = προπαροξύτονα που τονίζονται στην προπαραλήγουσα - άγγελος
α = αρσενικό, θ = θηλυκό, αθ = κοινού γένους ο = ουδέτερο
εν = ενικός, πλ = πληθυντικός
γε = γενική ενικού, γπ = γενική πληθυντικού, απ = αιτιατική πληθυντικού, κ.ο.κ. Από τα αρχικά της πτώσης + του αριθμού
= σημαίνει ισοσύλλαβα
+ σημαίνει ανισοσύλλαβα
σ1 (συλλαβή λήγουσα, πρώτη από το τέλος), σ2 (δεύτερη από το τέλος, παραλήγουσα), σ3 (τρίτη από το τέλος, προπαραλήγουσα)
σταθ = σταθερός τόνος
Κ = Κατηγορία
∅ = κανένα φώνημα, κανένας ήχος (π.χ. στην ονομαστική το πυρ έχει ∅ κατάληξη)
οι λευκές σειρές του πίνακα αφορούν παραλλαγές μιας κλίσης

ΠίνακαςΕπεξεργασία

Μπορούμε να αλλάξουμε την αλφαβητική κατάταξη των στηλών πατώντας τα βελάκια.
Στον αριθμό (στήλη: πόσα) των μελών κάθε Κατηγορίας δεν μετριούνται οι υποκατηγορίες (ούτε, αν υπάρχουν, Επώνυμα)

Δεν περιλαμβάνονται στον πίνακα #Ανώμαλα ουσιαστικά ή τα ιδιόκλιτα, αρχαιόκλιτα, όπως μιγάς φυγάς, μυς, τα ουδέτερα βράδυ & στάχυ-δίχτυ / οξύ / ήμισυ, γάλα, ήπαρ, πυρ καθεστώς, φως, ημίφως

ΠαρατηρήσειςΕπεξεργασία

ΑριθμόςΕπεξεργασία

Στο Βικιλεξικό ακολουθούνται οι σημειώσεις της #Γραμματικής «Τριανταφυλλίδη» του 1941.

Πολύ λίγα ουσιαστικά δεν έχουν ποτέ και κατά κανένα τρόπο έναν από τους δύο αριθμούς. Κάποια, έχουν αριθμό με σημασία που δεν έχει πολύ νόημα ή είναι ποιητικός όπως «τα χάη» του Βάρναλη και του Καρυωτάκη. Είναι σε αχρησία, αλλά στη γραμματική, μπορεί να σχηματιστεί και ο άλλος αριθμός.
Διαφοροποιούνται λοιπόν οι ονομασίες των Κατηγοριών για τα ουσιαστικά με έναν μόνο αριθμό.

Συνήθως στον ενικό, αλλά έχουν πληθυντικό
Ουσιαστικά στον ενικό, δηλαδή, «συνήθως στον ενικό», ή έχουν ιδιαίτερη σημασία στον ενικό, αλλά γραμματικά, μπορεί να σχηματιστεί και ο πληθυντικός.
Συνήθως στον ενικό:

  • Τα ονοματεπώνυμα, τοπωνύμια και άλλα κύρια ονόματα, έχουν τον πληθυντικό τους (Η Μαρία - οι Μαρίες, το Παρίσι - τα ένδοξα Παρίσια)
    1. διότι ενδέχεται να μην είναι μοναδικά
    2. και σε υποθετικές φράσεις όπως: «διχάστηκε η πόλη της Λαμίας στις εκλογές, αλλά και οι δυο Λαμίες, δεξιά κι αριστερή, συμφωνούν σ' ένα πράγμα ...»
      • εξαίρεση: Μερικά τοπωνύμια έχουν δύσχρηστο ή καθόλου πληθυντικό.
        όπως το Μεξικό, η Χιλή. Ποτέ δε λέμε *«τα Μεξικά».
  • Τα μέταλλα, τα χημικά στοιχεία (όπως ασήμι, υδρογόνο)   η χημική ένωση έχει δύο υδρογόνα
  • Kλάδοι επιστημών που πλέον υπάρχουν σε διάφορες εκδοχές:
    σε φράσεις όπως: «όλες οι ιατρικές, και η κλασική, και η ολιστική, και η ομοιοπαθητική, αντιμετωπίζουν...»
    υπάρχουν δύο χημείες: η οργανική και η ανόργανη
  • αφηρημένα ή περιληπτικά ουσιαστικά με ιδιαίτερο ύφος:
    άσε τις ευγένεις! (ειρωνικό ύφος)
    έχω κάτι πείνες! - Δε θέλω βιασύνες! Να προσέχεις τι γράφεις. (επιτατική ή μεγεθυντική σημασία)
    Τι ζέστες είναι αυτές, Μάρτη μήνα! (για δυσάρεστο ή ενοχλητικό πράγμα)

Μόνο στον ενικό, χωρίς πληθυντικό
Ουσιαστικά χωρίς πληθυντικό: είναι αντιγραμματικός, δεν υπάρχει.

  • σε ειδικές, εξαιρετικές περιπτώσεις ουσιαστικών που είναι μοναδικά ή αφηρημένα ή περιληπτικά ουσιαστικά (όπως ζέση, Λαμπρή, καστανόχωμα)

Συνήθως στον πληθυντικό
Ουσιαστικά στον πληθυντικό, δηλαδή «συνήθως στον πληθυντικό», ή έχουν ιδιαίτερη σημασία στον πληθυντικό, αλλά γραμματικά, μπορεί να σχηματιστεί και ο ενικός.
Κανονικά στον πληθυντικό:

Μόνο στον πληθυντικό, χωρίς ενικό
Ουσιαστικά χωρίς ενικό: είναι αντιγραμματικός, δεν υπάρχει.

  • ονομασίες γλωσσών που δεν λέγονται στον ενικό (τα παλαιά αγγλικά, τα χεττιτικά)
  • σε ειδικές, εξαιρετικές περιπτώσεις ουσιαστικών όπως τα Χριστούγεννα, οι Σέρρες, οι Άλπεις

ΓενικήΕπεξεργασία

Πηγές: Ο Τριανταφυλλίδης συζητά με λεπτομέρεια τη δυσκολία που υπάρχει πολλές φορές στα νέα ελληνικά για το σχηματισμό της γενικής πτώσης, ιδιαίτερα στον πληθυντικό.

Γενική ενικού

Παρατηρήσεις:
  • Οι προθέσεις που άλλοτε έπαιρναν γενική συντάσσονται μ' αιτιατική (από, αντί, για, με κλπ.)
  • Άλλοτε, στη θέση της γενικής μπαίνει η ονομαστική (ένα ποτήρι νερό)


Γενική πληθυντικού
Αρκετά ουσιαστικά στα νέα ελληνικά

  1. Μπορούν να σχηματίσουν γενική πληθυντικού, αλλά είναι δύσχρηστη. Πολλές φορές, επειδή η σημασία σε όλον τον πληθυντικό δεν έχει νόημα (δείτε #Αριθμός)
    Κατηγορία:Ουσιαστικά με δύσχρηστη γενική πληθυντικού (νέα ελληνικά)
  2. Αποφεύγουν τελείως τη γενική πληθυντικού. Οι αιτίες μπορεί να είναι πολλές. Ίσως θεωρείται κακόηχη. Άλλοτε, θαρρείς και τα ουσιαστικά είναι αναποφάσιστα πώς να τονίσουν τη γενική πληθυντικού: θα φυλάξουν την αρχαιοπρεπή μετακίνηση του τόνου; θα κρατήσουν σταθερό τον τόνο;
    Κατηγορία:Ουσιαστικά χωρίς γενική πληθυντικού (νέα ελληνικά)
    • Προτιμούν να τη σχηματίζουν με την πρόθεση από + αιτιατική (από τα παιδάκια)
    • Ή καταφεύγουν σε παράλληλες μορφές ή ανισοσύλλαβους τύπους:
      ο κάβουρας, των...; των καβουριών από το καβούρι
      ο λεβέντης, των...-ών; των λεβέντηδων
      ο πεθερός, των πεθερών - θηλυκό: η πεθερά, των... πεθεράδων, ώστε να μην ομωνυμούν το αρσενικό και το θηλυκό.
    • Ή αντικαθιστούν με περίφραση
      π.χ. για το αρρώστια: το πλήθος των αρρωστιών τον κατέβαλεοι πολλές αρρώστιες τον κατέβαλαν
    • Τα αναποφάσιστα: '-ων,? ή -'ων ή -ών? όπως η ρίγανη, όπως η πέστροφα

ΔοτικήΕπεξεργασία

Η δοτική δεν υπάρχει στους κλιτικούς πίνακες των νέων ελληνικών. Θα τη βρείτε στους πίνακες κλίσης της καθαρεύουσας και των αρχαίων ελληνικών.
Οι παγιωμένες λέξεις που έχουν επιβιώσει και είναι σε χρήση στην κοινή νεοελληνική αναφέρονται στις παρατηρήσεις.(παράδειγμα: όνομα).

Κατηγορία:Όροι με δοτική (νέα ελληνικά)

Μετακίνηση τόνου σε ουσιαστικοποιημέναΕπεξεργασία

Πολυτυπία και εναλλασσόμενοι τύποι σε κλιτικούς τύπους ουσιαστικοποιημένων μορφών επιθέτων και μετοχών όπως

ο κατηγορούμενος, του κατηγορούμενου, του κατηγορουμένου
η κατηγορούμενη, η κατηγορουμένη
ο προϊστάμενος, του προϊστάμενου, του προϊσταμένου
η προϊσταμένη, αλλά η προϊστάμενη αρχή, οι προϊστάμενες αλλά και από αρκετούς ομιλητές: οι προϊσταμένες για τις νοσηλεύτριες
η μέγιστη, η μεγίστη, οι μέγιστες

Οι κανόνες - οι ομιλητές
Υπάρχει ασάφεια στη διατύπωση κανόνων για το σχηματισμό του πληθυντικού και της γενικής ενικού (για τη νεοελληνική κοινή).
Γενική προσέγγιση:

  • ο σταθερός τόνος σε όλες τις πτώσεις, συνηθίζεται στην κλίση επιθέτων, μετοχών
  • η μετακίνηση του τόνου, κληρονομημένη από την καθαρεύουσα και τα αρχαία ελληνικά, διατηρείται στα ουσιαστικοποιημένα

Παρ' όλ' αυτά, οι ομιλητές εναλλάσσουν τύπους από τα δύο μέρη λόγου συνειδητά ή ασυνείδητα με την επίδραση

  • της συχνότητας εμφάνισης μιας μορφής σε τυποποποιημένες εκφράσεις (όπως οι συνισταμένες στα μαθηματικά)
  • τον επίσημο ή ανεπίσημο χαρακτήρα της συγκεκριμένης έννοιας ή του περικειμένου
  • το προσωπικό ύφος

Βιβλιογραφία

  • Κατσούδα, Γεωργία (2009) pdf "Ο σχηματισμός του πληθυντικού αριθμού των μετοχών ηγουμένη, εφαπτομένη, προϊσταμένη, συνισταμένη, υφισταμένη: συμπεράσματα και εφαρμογές", στο Selected Papers from the 18th ISTAL, σελ.457‑465

ΑρσενικάΕπεξεργασία

  • Περιλαμβάνονται και κλιτικοί πίνακες επωνύμων μόνον όταν δεν υπάρχει κανένα κοινό ουσιαστικό με τέτοια κλίση. Κατά τ' άλλα, συνήθως ακολουθούν την κλίση κάποιου αρσενικού κοινού ουσιαστικού.
  • Για αρσενικά που ανήκουν σε ουσιαστικά με κοινό γένος, δείτε #Ουσιαστικά κοινού γένους

αςΕπεξεργασία

οξύτονα παροξύτονα προπαροξύτονα
ψαράς-ψαράδες αγώνας-αγώνες, αγώνων
ταμίας-ταμίες, ταμιών
ιππέας-ιππείς
ρήγας-ρηγάδες
Αντρέας-Αντρέηδες
& γυαλάκιας, αέρας, πατέρας, κανάγιας, Γρίβας
φύλακας-φύλακες, φυλάκων
Μπούκουρας-Μπουκουραίοι
τσέλιγκας-ες-άδες

εςΕπεξεργασία

οξύτονα παροξύτονα προπαροξύτονα
καφές-καφέδες κόντες-κόντηδες

ηςΕπεξεργασία

οξύτονα παροξύτονα προπαροξύτονα
νικητής-νικητές
επιτελής-επιτελείς
καθηγητής, -ές, -άδες
Περικλής, -είς, -ήδες
πραματευτής-άδες
μπαλωματής, -ήδες
Σαρρής, -ήδες, -αίοι
ναύτης-ναύτες
αφέντης, -ες, -άδες
λαχειοπώλης, -ες, -ηδες
ράφτης, -ες, -ηδες, -άδες
μανάβης, -ηδες
νοικοκύρης, -ηδες, -αίοι
τσοπάνης, -ηδες, -αραίοι
μάστορης-μάστορες
πρύτανης-πρυτάνεις
Μπότσαρης-Μπουτσαραίοι
κοτζάμπασης, -ηδες
φούρναρης, -ηδες, -αίοι

Επεξεργασία

  • -ός, -ος
  • τα προπαροξύτονα, με μεγάλη ποικιλία στον τονισμό της γενικής ενικού και πληθυντικούς και της αιτιατικής πληθυντικού

Τα ισοσύλλαβα ουσιαστικά σε -ος με παρόμοιες κλίσεις και ποικιλία τύπων. Δείτε και μερικά ουδέτερα σε -ο με ανάλογη συμπεριφορά.
Για λεπτές διαφορές, οι κανόνες δεν είναι αυστηροί: ένα ουσιαστικό μπορεί να μεταπηδήσει σε παρεμφερή Κατηγορία.

  ός, ού, οί, ών αρσενικά όπως το 'αγρός' θηλυκά όπως το 'οδός' κοινού γένους όπως το 'γιατρός' & ουδέτερα όπως το 'βουνό'
  'ος, 'ου, 'οι, 'ων αρσενικά όπως το 'δρόμος' & 'υπνάκος'   θηλυκά όπως το 'διχοτόμος' κοινού γένους όπως το 'ζωγράφος' & ουδέτερα όπως το 'πεύκο'
  '-ος, 'ου, '-οι, 'ων αρσενικά όπως το 'άνθρωπος' θηλυκά όπως το 'άμπελος' & 'ήπειρος'  
και -ες: θηλυκά όπως το 'διάμετρος'
κοινού γένους όπως το 'κάτοχος' & ουδέτερα όπως το 'πρόσωπο'  
  '-ος, 'ου/'-ου, '-οι, 'ων αρσενικά όπως το 'όροφος'   κοινού γένους όπως το 'μέτοχος'  
  '-ος, 'ου/'-ου, '-οι, 'ων, 'ους/'-ους   αρσενικά όπως το 'δάσκαλος'   κοινού γένους όπως το 'κάτοικος'  
  συνδυασμοί αρσενικά όπως το 'καρδινάλιος'   θηλυκά όπως το 'πανσέληνος' κοινού γένους όπως το 'βιομήχανος'   & ουδέτερα όπως το 'βούτυρο'  
  '-ος, '-ου, '-οι, 'ων αρσενικά όπως το 'χοντράνθρωπος'      
  '-ος, '-ου, '-οι, '-ων αρσενικά όπως το 'αντίλαλος'     & ουδέτερα όπως το 'σίδερο'

Τα ουδέτερα σε -ος έχουν διαφορετική κλίση: 'γεγονός', 'δάσος', 'άνθος', 'έδαφος'
οξύτονα παροξύτονα προπαροξύτονα
αγρός-αγροί δρόμος-δρόμοι, δρόμε!
υπνάκος-υπνάκοι, υπνάκο!
Γιώργος, -ηδες
καπετάνιος, -οι, -αίοι
αντίλαλος-αντίλαλου
+ χοντράνθρωπος
άνθρωπος-ανθρώπου
+ όροφος, δάσκαλος
καρδινάλιος-αλίου-άλιοιυ
Παπαδόπουλος, -οι, -αίοι

ουΕπεξεργασία

Παρατηρήσεις

Μόνον ανδρικά επώνυμα σε -ου από τη γενική ενικού ονόματος. Δείτε την #Κλίση Επωνύμων

Τα αντίστοιχα γυναικεία είναι πάντα άκλιτα.

ουςΕπεξεργασία

Παρατηρήσεις

οξύτονα παροξύτονα προπαροξύτονα

παππούς-παππούδες
απόπλους-απόπλοι
βραδύπους-βραδύποδες
προπάππους-προπαππούδες

από τα αρχαίαΕπεξεργασία

Ιδιόκλιτα αρσενικά από αρχαίες κλίσεις, ή αρσενικά με μερικές πτώσεις αρχαιότροπες. Ήδη συναντήσαμε τα πιο συνηθισμένα.

-ας

-ης

  • όπως 'επιτελής', οι επιτελείς
  • όπως 'Περικλής', του Περικλέους, οι Περικλείς, αλλά και κλίση στη δημοτική για τους φίλους μας τους Περικλήδες
  • όπως 'καθηγητής', με δεύτερους τύπους από την αρχαία κλίση: του καθηγητού, κύριε καθηγητά!
  • ο λάτρης, του λάτρη, οι λάτρεις, των λάτρεων
  • ο μάντης, του μάντη, οι μάντεις, των μάντεων
  • ο τίγρης, του τίγρη/τίγρεως, οι τίγρεις, των τίγρεων
  • ο Δούναβης, του Δούναβη/Δουνάβεως, οι Δουνάβεις, των Δουνάβεων
  • ο Τίγρης ποταμός, του Τίγρητος, (οι Τίγρητες, των Τιγρήτων)

-ις όπως

  • ο όρχις, του όρχεως, οι όρχεις, των όρχεων

-ους

-υς όπως

  • ο ιχθύς, του ιχθύος, οι ιχθείς, των ιχθύων
  • ο μυς, του μυός, οι μυς & οι μύες, των μυών
  • ο Όθρυς, του Όθρυος

-ων

-ωρ

-ως όπως

  • Άθως/Άθωνας, του Άθω/Άθωνα/Άθωνος
  • χρως, του χρωτός / χροός (ανώμαλο)

ανώμαλαΕπεξεργασία

Κατηγορία:Ουσιαστικά ανώμαλα (νέα ελληνικά)

#Ετερογενή αρσενικά: με πληθυντικό ή πληθυντικούς ουδέτερου γένους
#Διγενή αρσενικά, με παράλληλο τύπο ουδέτερο

ΘηλυκάΕπεξεργασία

αΕπεξεργασία

οξύτονα παροξύτονα προπαροξύτονα
καρδιά-καρδιές-καρδιών
μαμά-μαμάδες
γιαγιά, -ές, -άδες
ελπίδα-ελπίδες-ελπίδων
σοφία-σοφίες-σοφιών
νότα (νοτών)
πείνα (ών)
ιδιαιτέρα-ιδιαίτερες-ιδιαιτέρων
αρθρίτιδα '-ες, '-ων
πέστροφα, -ες, -?
θάλασσα-θάλασσες-θαλασσών
σάλπιγγα-σάλπιγγες-σαλπίγγων

αςΕπεξεργασία

Μόνον σε ουσιαστικά κοινού γένους σε -ας:

ηΕπεξεργασία

οξύτονα παροξύτονα προπαροξύτονα
ψυχή-ψυχές-ψυχών
αδερφή, -ές, -άδες
νίκη-νίκες-νικών
σκόνη (σκονών), ζέστη (ών)
ερωμένη-ερωμένες-ερωμένων
κατηγορουμένη, -ούμενες, -ουμένων
λύση-λύσης/εως-λύσεις-λύσεων
νύφη, -ες, -άδες
ασημόσκονη-ασημόσκονες-ασημόσκονων
ρίγανη-ρίγανες-Χ
διανοούμενη-ούμενες-ουμένων
δύναμη-ης/-εως-δυνάμεις-δυνάμεων
παγκοσμιοποίηση-ης-εις-εων